(قسمت دوم)

درس پنجم

(ساخت سیاسی دولت جاهلی )
اسلام در یک جامعه بی دولت ظهور کرد . ساخت قبیله ای مدت زمان طولانی در شبه جزیره عربستان دوام پیدا کرد و دولت شکل نگرفت

عوامل دخیل در بی دولتی
1 -  مانع جغرافیائی : بیابانهای خشک و کمبود راههای ارتباطی عامل مهمی در عدم ایجاد یک دولت متمر کز بوده است .
2 -  مانع عقیدتی : وجود یک بت در خانه کعبه برای هر قبیله

3-  پیوند های نسبی که باعث می شد از درون هر قبیله ای با گذشت زمان قبیله های متعددی بیرون آید .
4 -  عصبیت قبیله ای که مانع بوجود آمدن عصبیتی دیگر می شود .

5 -  نبود دشمن خارجی .
- موقعیت جغرافیائی عربستان باعث شده بود که جذابیتی برای دیگر قدرت های آنروز نداشته باشد .
- بنابر این نبود تهدید باعث می شد که اعراب به فکر اتحاد و تشکیل قدرت متمر کز نباشند .

1 -  واحد اجتماعی و سیاسی قبیله
جامعه جاهلی فاقد دولت و قدرت سیاسی مرکزی بوده است و قبیله ها واحد سیاسی موجود در جامعه اعراب جاهلی است .

2 – رابطه قبیله با سرزمین
دو نوع قبیله کوچ رو و یکجا نشین در اعراب جاهلی وجود داشت .
 قبایل یک جا نشین دارای قلمرو مشخص و دارای طبقات اجتماعی از اشراف تا بردگان بود.

قبایل شمالی شبه جزیره عربستان یکجا نشین و جنوبی ها کوچ رو بودند در نتیجه دارای دو نوع عصبیت متفاوت بودند .

3 -  قبیله و سنت نیاکان
مشروعیت همه چیز از سنت است و به عنوان زیر ساخت همه تحولات فرهنگی و اجتماعی عمل می کند.

4 -  فردیت و ارزشهای قبیله ای
در قبیله اصل قبیله است و فرد در کلیت قبیله قابل بررسی است . 
به حدی که فرد گاهی مسئولیت اشتباه افراد هم قبیله ای را مجبور بود به عهده بگیرد .

5-قبیله هویت ساز :
مبنای خودی و غیر خودی وابستگی به قبیله ای است که شخص وابسته به آن است . طبق سنت قبیله ای کشتار ، غارت ، دزدی ، هتک حرمت ، و ... نسبت به افراد قبایل دیگر مجازبود

6 -  جایگاه شیخ قبیله :
هویت افراد قبیله وابسته به شیخ قبیله بود و شیخ در راس هرم سیاسی اجتماعی قبیله دانسته می شد .

-شیخ قبیله باید ثروتمند ترین ، شریف ترین ، متعصب ترین ، مسن ترین ، و با نفوذ ترین می بود و دارای خصلتهای مثبتی مثل سخاوت ، بیان ، برد باری ، تجربه ، دلاوری و ....

-لزوم قدرت و توانمندی رئیس قبیله باعث می شد که الزامافرزند ارشد به ریاست نرسد . زیرا در صورت ضعف شیخ  کل قبیله به خطر می افتاد .

7 -  حاکمیت زور بر حق : (الحُق ِلمَن غَلب ) حق چیزی جز قدرت نبود . دست یابی به حق نیز جز با زور ممکن نبود .

8 – روابط بین قبیله ها مرکز ثقل تصمیم گیری سیاسی بود . (رقابت اوس و خزرج در یثرب)

-قبیله قریش و ساخت جاهلی:
مهمترین قبیله در مکه قریش و در یثرب اوس و خزرج بودند. مقتدر ترین قبیله قریش بود . برای بررسی تحول دولت در اسلام بررسی دلایل قدرت قبیله قریش ضروروی است .

1 -  وجود خانه خدا در مکه و حفاظت آن به دست این قبیله
2 -  موقعیت تجاری مکه ، که بر سر سراه بازرگانی شام و فلسطین بود

3 -  شکسته شدن سدمارب که باعث مهاجرت قبیله های متعددی به مکه شد . و کم کم زمینه برای شکل گیری نظام فرا قبیله ای فراهم شد .
4 -  سطح سواد و توان خواندن و نوشتن این قبیله که  سابقه آن از سال 210 م اثبات شده است .

درس ششم

ساخت دولت نبوی  

- چالش سنت های قبیله ای دوران جاهلی با ارزش های وحیانی پیامبر

-مرز بندی جدیدی که اسلام ایجاد نمود و با ارزش ها  و مرزبندی های جاهلی تفاوت فراوان داشت .
-واحد سیاسی اجتماعی اسلام امت بود نه قبیله
قالب و فرم قبیله حفظ شد اما محتوای ارزشی آن در اسلام از بین رفت .

-ساختار قبیله و کار کرد دو گانه آن
 1 – مانع گسترش اسلام
 2-  وجود برخی ظرفیت ها که دعوت پیامبر را آسان می کرد .

1-  کثرت گرائی و تنوع خدایان مورد پرستش و وضعیت چند قبیله ای باعث تساهل در قبال عقاید جدید بود . که پیامبر از این ظرفیت بهره گرفت .

2 – پذیرش پیامبر از طرف بخش عمده ای از بنی هاشم (و انذر عشیرتک الاقربین) . حمایت ابوطالب و حمزه از پیامبر . گرچه این حمایت بیشتر از شخص بود و نه محتوا .
3 – برخور دوگانه با جوا نانی که مسلمان می شدند .

اگر از تبار و قبیله ای معروف بودند کمتر مورد آزار  قرار می گرفتند و بالعکس

 
4 – نقش شیوخ قبایل . هر رئیس قبیله که دعوت پیامبر را می پذیرفت کل قبیله مسلمان می شد .

5 -  موقعیت پیامبر در جذب قبیله قریش که در بین دیگر قبایل پر آوازه تر بود و تاثیر اساسی در جذب دیگران داشت .

اولین قانون اساسی در اسلام:
پیمان پیامبر با قبایل مدینه (مهاجران ، یهودیان ، اوس و خزرج )
که خطوط اصلی سیاست داخلی و خارجی دولت نبوی را تر سیم می کند

ویژگیهای قانون اساسی مدینه:  
1 – حفظ ساختار قبیله ای
پیامبر ضمن حفظ ساختار قبیله ای که بر مبنای آن نیز در شهر اسکان داشتند وظیفه دفاع از هر قسمت را به آن قبیله می سپارد .

2 – ادغام قبایل در امت واحده
در ابتدای پیمان از امت واحده نام برده می شود . که از تلاش پیامبر(ص) برای پی ریزی بنیانی جدید حکایت دارد

- به نظر می رسد پیامبر ضمن تشکیل امت بزرگ اسلامی قبایل را به عنوان ساختهای کوچکتر درون امت می پذیرد .

در مجموع نام ده قبیله و یهودیان مربوط به آن قبایل در پیمان آمده است .
و مهمتر اینکه یهودیان نیز به عنوان عضو امت واحده پذیرفته می شوند

3 -  برخورد گزینشی با ارزش های قبیله ای
توجه به قالب قبیله به عنوان (ظرف) و محتوای قبیله به عنوان (مظروف)

برخی ارزش های قبیله ای مانند فدیه اسرا ، حق پناهندگی ، سنت همپیمانی ، سنت خونخواهی که به دیات و قصاص تعدیل شد . – همگی در قانون اساسی مدینه پذیرفته شد  .

-  اقدام دسته جمعی مومنان از هر قبیله علیه فرد متجاوز ، ظالم و فاسد حتی اگر فرزند یکی از مومنان باشد
- مومنان اولیاء دم یکدیگرند . هیچ مومنی نباید به هیچ کافری علیه مومن دیگر کمک کند .

معیار زور و خشونت برای حل مشاجرات از بین می رود و مرجع داوری پیامبر(ص) است .

4 -  خصوصیات جمعی غیر قبیله ای
جنگ و صلح دسته جمعی یکی از محورهای مهم قانون اساسی مدینه است . هیچ مومنی به تنهائی نمی تواند صلح کند . در باب اقدام به جنگ نیز همینطور است .

- این مسئله شامل یهودیان که پیمان را امضاء کرده اند می شود .
- دفاع در مقابل حمله به مدینه

عناصر دولت ساز:
ارزشهای اسلامی محور قرار گرفت و ارزش های قبیله ای به حاشیه رانده شد . اما بکلی از بین نرفت ، نزاع این ارزشهای دوگانه تحولات جامعه و دولت را برای چند قرن شکل می دهد .

عناصر سازنده دولت نبوی :
1 -  بنای مسجد : به عنوان مرکزی دینی فرهنگی  ، سیاسی ، اجتماعی ، اقتصادی و حتی نظامی
که اولین رکن دولت نبوی شد . 

2 – برادری و همراهی در ایمان
جایگزینی همبستگی بر مبنای ایمان، با همبستگی بر مبنای قبیله

3 – هجرت
بیعت عقبه اول و دوم در سالهای 12  و 13 بعثت و هجرت به یثرب انتقال مرکز ثقل سیاسی شبه جزیره عربستان از مکه به مدینه

4 – نهاد سازی و تعیین کار گزاران
الف ) ایجادپست «نقیب» که واسطه ای بود بین قبیله و پیامبر
ب ) تعیین حاکم برای مناطق فتح شده

ج) ابقاء برخی سران قبایل و حاکمان محلی پس از اسلام آوردن آنان
د) نصب فرماندهان نظامی ، ایجادیست های قضائی ، نهادهای مالی، پست  کتابت

5 -  اطاعت سیاسی
با هجرت پیامبر(ص) رکن جمعیت و سرزمین دولت محقق شد . با انجام بیعت رکن حاکمیت نیز بدست آمد در کنار شخصیت کاریز ماتیک پیامبر(ص)

6 -  پدیده منافقان
ظهور پدیده جدیدی به نام منافقین که در مکه سابقه نداشت و پدیده ای بود که پس از هجرت ایجاد شد .

سیاست خارجی دولت مدینه
الف ) جبهه داخلی : یهودیان و منافقان
پیمان با یهودیان – عهد شکنی یهود و در گیری های نظامی

تغییر قبله از بیت المقدس
ب - جنگ بین مکه و مدینه
(سریه ها ) جنگ های ایذایی بدون حضور پیامبر(ص)

(غزوه ها ) در گیری های نظامی با حضور و فرماندهی پیامبر (ص)
هر دو مورد در درجه اول عامل بازدارندگی محسوب می شد .

ج -  دعوت اسلامی در داخل و خارج شبه جزیره
اعزام رسولان پیامبر به ایران ، روم ، حبشه و عمان و ....

درس هفتم

ساخت دولت های خلفای راشدین

- دوره بین رحلت پیامبر (ص) تا روی کار آمدن معاویه را دوران خلفای راشدین می نامند .

ویژگیهای این دوره :
1– بحران جانشینی پیامبر(ص) . آغاز دوره ای جدید با اختلاف سطح که بین پیامبر و سه خلیفه بعدی بود .
احیای سنت قبیله ای در سقیفه

2 -  قطع جریان وحی و بحران قانونگذاری
3 -  شیوه انعقاد خلافت
چهار خلیفه راشدین به وسیله نخبگان امت تعیین شدند ، اما در عهد معاویه با حیله و تزویر و به صورت موروثی انتخاب می شد .

4 – نسب متعدد خلفای راشدین (یعنی موروثی نبودن)
در حالیکه این چهار خلیفه هر یک نسب جدا گانه ای داشتند اما خلفای بنی امیه همه دارای نسب واحدند
در دوران های بعد ،دوره چهار خلیفه اول دوران طلائی اسلام دانسته شد و لقب راشدین گرفتند .

5 -  حاکمیت نخبگان در دوران خلفای راشدین .
نقش شورای حل و عقد در انتخاب چهار خلیفه 
- زنده شدن ارزشهای قبیله ای بعد از رحلت پیامبر (ص)

جدال برای کسب قدرت بین مهاجر و انصار . استناد ابوبکر به حدیثی از پیامبر(ص) «الائمه من قریش» و کنار زدن انصار .
( در اصالت این روایت تردید جدی وجود دارد)

- عصبیت قبیله ای در لفافه تمسک به پیامبر(ص)
- زنده شدن اختلاف اوس و خزرج، به خلافت مردی از مهاجران کمک کرد .

نظریه ابن خلدون و نقد آن
1- ابن خلدون خلافت را بر شرط قریشی بودن خلیفه بر مبنای جامعه شناختی و مصلحت عامه بررسی می کند.

- شارع خواسته است مسئله خلافت با واقعیت جامعه ای که قریش در آن برتری داشت هماهنگ شود
- اما به نظر می رسد مصداق بارز قریش می یابد بنی هاشم باشد ،نه  بنی امیه که آخرین خاندان قریش بودند و از سر اجبار مسلمان شدند .

- با توجه به نزدیکی زمانی با عصر پیامبر و از آنجا که هنوز ارزشهای قبیله ای زنده نشده بود خلافت علی (ع) می توانست دولت اسلام را به مرتبه بالائی از ارزشهای آن برساند .

2 -  سنت تقسیم مناصب قبیله ای و عدم اجتماع  نبوت و امامت در قبیله بنی هاشم
 - خلیفه دوم و جریان بیماری آخرین روزهای حیات پیامبر(ص)وجلوگیری ازنوشتن وصیت ازطریق ایشان
- در خلافت ابوبکر رگه هائی از خشونت دیده می شود

3 -  ابوبکر و ساختار قبیله ای

فتنه مدعیان نبوت .
 واقعه مرتدین و طغیان قبایلی که هنوز با اسلام خو نگرفته بودند .
- گشوده شدن جبهه خارجی و سوق دادن انرژی متراکم نیروها به دشمن خارجی (ایران و روم) رقابت های قبیله را تحت شعاع قرار داد .

- در جنگ با روم ابوبکر قبایل جداگانه در پی هم می فرستاد و هر قبیله در قالب یک گردان یا تیپ امروزی عمل می کرد .

- عمر و قبیله گرائی
نوع دیگری از قبیله گرائی در خلافت عمر مشاهده می شود که می توان آنرا عرب گرائی نامید . برتری دادن اعراب بر دیگران .

ابوبکر در تقسیم و توزیع ارزاق روش مساوات را در پیش گرفت ، اما عمر تقسیم را بر اساس سبقت در اسلام و .... قرار داد و باعث بوجود آمدن طبقه جدید اشراف در بین مسلمانان شد .

نظام اداری و نظام سیاسی .
 تشکیلات اداری خلفای راشدین:
در پی  رسیدن اموال و غنایم فراوان به مدینه هُرمزان (ایرانی ) به عمر  پیشنهاد داد تشکیلاتی برای ثبت  و نوشتن مقرری افراد به نام« دیوان» ایجاد شود .

- کار کرد دیوان : ثبت اسامی افراد برای
 پرداخت ها مقدار عطای هر مسلمان به سابقه او در اسلام از بدر به بعد بستگی داشت .
- طبقات عطابگیران
طبقه اول – بدریونِ مهاجروانصار و .... پنج هزار درهم

طبقه دوم –کسانیکه از بدر تا صلح حدیبیه در جنگها بودند . چهار هزار درهم .
طبقه سوم -  از حدیبیه تا قادسیه
این مسئله مقدمه تشکیل دیگر دیوان ها شد .

 4 -  تبعات تشکیل دیوان ها

با فتح ایران و روم ثروت زیادی به دست اعراب افتاد.
- بوجود آمدن تفاوت و تبعیض در تقسیم در آمد
- افزایش ثروت تحول روحی مجاهدان به دنیا پرستی را در پی داشت

- اندیشه ها و جریان های فکری:
- در پی تصمیم شورای سقیفه دو نحله کلامی شیعه و سنی شکل گرفت - توضیحات  
- درپی جنگهای امام علی (ع) و معاویه اندیشه سومی بنام خوارج از سپاه امام بیرون آمد- توضیحات

عثمان و عملکرد قبیله ای:
با فروکش کردن جنگ های خارجی زمینه برای گرایش های قبیله ای در زمان عثمان زیاد تر شد -شکاف طبقاتی که از زمان عمر آغاز شده بوده در زمان عثمان تشدید شد .
 -شکاف نسلها را نیز می توان به موارد فوق افزود .

- نقش قبیله  در روی کارآمدن عثمان:
شورای شش نفره به نوعی چینش شده بود که نتیجه از قبل معلوم بود .
- دادن حق وتو به عبدالرحمن که داماد خاندان عثمان بود .

بنی امیه تیره ای از قریش دارای عصبیت قبیله ای که پیامبر به آنها مناصب مهم نداد .
 بنی هاشم - به رهبری امام (ع) با گرایش شدید الهی و دینی
-شکل گیری حکومت در هر یک از این خاندان مسیر تا تاریخ  را عوض کرد .

عثمان با عزل فرمانداران و کار گزاران عمربنی امیه را مسلط کرد . خود او  اولین کسی بود که از بنی امیه  به خلافت می رسید .
- سیاست عربی گرائی عمر به سیاست بنی امیه گرائی تغییر کرد .

قدرت گیری بنی امیه از زمان عمر که معاویه به حکومت شام منصوب شد آغازه شده بود
- شورش مدینه و قتل عثمان
- زنده شدن عرق جاهلیت در حکومت عثمان
- سه جبهه مخالف عثمان

الف-مخالفان دارای جهت گیری دینی (در قریش و غیر قریش)
ب- مخالفان درون قریش که مخالف حاکمیت تیره بنی امیه بودند
ج-مخالفان بیرون از قریش از جمله انصار و ....

در کل دو جبهه مخالف عثمان ، جبهه دینی وجبهه قبیله گرائی قابل بررسی است .
دگر دیسی قبیله قریش :
- تلفات زیاد قبایل غیر قریش در جنگ های رده و سهم بیشتر قریش از غنایم

رسیدن پست های فرماندهی و فرمانداری به قریش
 - کم شدن عرق دینی در جهاد و باعث زنده شدن حسادت های قبیله ای شد .

آغاز اعتراضات قبایل و عدم توجه عثمان به بازخورد های سیاست خود  
- بسیاری از صاحب نظران این واقعه را شورش قبایل دیگر علیه قریش می دانند .

دلایل شورش علیه عثمان  
1 -  عثمان خط عصبیت عربی عمر ، را به عصبیت قبیله ای (بنی امیه) تغییر داد .
2 -  قریش ریاست اعراب پس از اسلام را داشت ، ریاست فی نفسه دشمن ساز است .
3 -  سنت قبیله ای و نپذیرفتن سلطه دیگر قبایل

4 – نا رضایتی انصار از انحراف از اسلام
5 -  نا رضایتی  صحابه غیر قریشی (عمار ، ابوذر ، و .... ) که مسلط کردن بنی امیه را بر مسلمانان گناه بزرگی می دانستند .  

امام علی (ع) ارزشهای قبیله ای و ارزشهای اسلامی 
- به قدرت رسیدن امام علی (ع) پس از قتل عثمان نشانگر پیروزی گرایش دینی به گرایش قبیله ای بود اما .. ساختار حکومت نبوی در طول 25 سال تغییر یافته بود

- تغییر پایتخت از مدینه به کوفه – امام علی (ع) و مبارزه با قبیله گرائی
محدودیت عمرپیامبر(ص) فرصت نداد که ریشه قبیله گرائی به طور کلی از بین برود .

امام علی (ع) پس از روی کار آمدن با این واقعیت روبرو شد و تلاش فراوانی برای بازگشت ارزشهای اسلامی انجام داد .

درس هششم
ساخت دولت امویان:

 روی کار آمدن معاویه از سال 40 هجری ادامه با 14 خلیفه تا سال 122 هجری اولین سلسله موروثی در اسلام است.
چرا بنی امیه روی کار آمدند ؟ در حالیکه تا قبل از فتح مکه مخالف اسلام بودند

1 -  واگذاری منطقه شام از طرف عمر به معاویه و تقویت او
2  -  خلافت عثمان
- عثمان تنها کسی از بنی امیه بود که در مکه مسلمان شدوداماد پیامبر بودو تحت تاثیر شیوخ بنی امیه بود .
- تقویت معاویه در زمان عثمان

3 -  قتل عثمان و بهانه خونخواهی عثمان توسط بنی امیه
4 -  ضعف سپاهیان عراق در برابر سپاهیان شام  
-  معاویه از حجاز به دلیل وجود قریش و بنی امیه آسوده خاطر بود .

-  مردم شام پس از اسلام غیر از او حاکمی ندیده بودند و از سوء پیشینه آنان خبری نداشتند و غیر از او کسی را به عنوان خاندان پیابر (ص) نمی شناختند
-  وفاداری شام به معاویه و بی وفائی عراق به امام علی (ع)

5 -  شخصیت معاویه براساس نظریه «نخبگان پاره تو»  
6 -  جمع بندی بر اساس عصبیت« ابن خلدون»
- زنده شدن عصبیت قبیله ای پس از قطع وحی – عصبیت بیشتر بنی امیه نسبت به دیگر قبایل
- اما واقعه عاشورا ضربه ای کلی به جبهه ضد دینی وارد کرد و باعث فرو پاشی بنی امیه شد .

تحولات ساختاری دولت بنی امیه:
1 -  تغییر خلافت به سلطنت
زور نسل اول (معاویه) و توارث در نسل های بعدی . تغییر نخبگان در این نوع حکومت بازور است نه به دلیل شایستگی مذهبی

- تغییر قانون انتخاب خلیفه ،از نظر شورای مسلمانان یا استخلاف به وراثت و زور
در این تحول عامل بیعت فقط یک اطاعت یک طرفه بود .
2 -  تغییر در روش زندگی خلفاء
الف) پیدایش حاجب و دربان و شکاف بین خلیفه و مردم

ب) تبدیل بیت المال به ثروت شخصی خلیفه . کسی نمی توانست از خلیفه حسابرسی کند .
3 -  پایان آزادی و آغاز خفقان و وحشت
- قتل حجر بن عدی (51 هجری )
4 -  نابودی استقلال قوه قضائیه

5 -  خاتمه حکومت شورایی ....
6 -  ظهور مجدد عصبیت های قبیله ای
برتری دادن عرب بر غیر عرب – دامن زدن به اختلافات برای حکومت
7 -  دگر دیسی در غایت و هدف دولت

دولت دینی که دارای غایت الهی است و هدایت مردم به سوی خدا ، تبدیل شد به برقراری امنیت به جای عدالت و به طور خلاصه عرفی شدن حکومت به جای دینی بودن
9 -  بهره گیری از عنصر جبر گرائی

ضعف های معاویه
1 -تاخیر در اسلام آوردن .
2 -ضعف به عنوان طلقاء(آزاد شده گان پیامبر(ص)
3 -اهل بدر واحد نبودن . بر عکس معاویه ، امام علی (ع) دارای فضایل منحصر به فردی بود

1 -  ترور شخصیت امام علی (ع) زیرا :  جاذبه امام برای مردم بزرگترین مانع حکومت معاویه بود .
جعل حدیث به نفع بنی امیه . نشان دادن معاویه به عنوان صحابه پیامبر(ص) .
2 -  تاکید به قتل عثمان و مظلوم نمودن  وی ..... دست داشتن امام

- تاکید  بر ضرورت انتقام خون عثمان
3 -  قریشی بودن خلیفه
قبیله بنی امیه جزء 25 قبیله قریش بودند . معاویه فقط این صفت را بین  همه صفت هائی که امام علی(ع) داشت دارا بود .

- بنی امیه به شدت بر قریشی بودن خلیفه تاکید می کردند و قول ابوبکر در سقفیه را بسیار بزرگ میکردند
4 -  تغییر عنوان خلیفه الرسول به خلیفه الله

ساختار حکومت در دوره مروانیان 
-(گردش نخبگان درون قبیله ای)
الف- معرفی شدن دو ولیعهد که چالشهای فراوانی را در پی داشت
ب-جنبش عربی سازی دیوان ها ، رسمی شدن زبان عربی ، ضرب سکه عربی

ج) دوره عمر ابن عبدالعزیز دورانی استثنائی و اصلاح انحرافات
– ویژگیهای این دوره :
1 -  روش ساده زیستی
2 -  نقد خلفای قبل از خود

3 -  مدارا با شیعیان و بازگرداندن فدک ، لغو توهین به امام علی (ع)
4 -  اصلاح نظام اداری ، برقراری حقوق مساوی برای همه مسلمانان

تشکیلات اداری حکومت بنی امیه:
1 -  دیوان جند
2 -  دیوان رسائل ،
 3 -  دیوان خاتم (دیوان مهر) برای جلوگیری از جعل نامه ها
4-  دیوان برید .جهت انتقال نامه ها و جاسوسی
5 -  دیوان خراج ، جمع آوری مالیات

جریان های فکری دوران امویان .
ج  ) تبلیغ نگرش برابری صحابه و تخریب شخصیت امام علی (ع)
د) تبلیغ تفکیک ایمان از عمل و تبلیغ جبریگری

 
2 -  اندیشه های تضعیف کننده دولت اموی

دلایل اعتقادی و بروز بحران مالی باعث تقویت نگرش بازگشت به سنت نبوی و دادن قدرت به اهل بیت شد .
1 – جریان خوارج  
 2 -  جنبش شیعه   

- نقش قبیله گرائی در فروپاشی امویان و عدم توان خلفاء در بهره گیری از نیروی قبایل به نفع خود .

-  بعد اقتصادی : گرفتن جزیه از نومسلمانان . تبعیض بین اعراب و ایرانیان و خشم ایرانیان از دولت اموی . بدلیل عدم دسترسی به مناصب حکومتی به رغم داشتن صلاحیت ها

– قیام شعوبیه

بعد اجتماعی
– ظهور طبقات ایرانیان دانشمند مسلمان
- شکل گیری عصیبت بنی عباس

درس نهم:
ساخت دولت عباسی

دولت عباسی به عنوان شاخه ای از بنی هاشم در مقابل علویان ابتدا علویان شیعیان و ایرانیان را با خود همراه کردند و توانستند از سال 132- 656 هجری حکومت کنند

- دلایل قدرت گیری عباسیان
الف -درگیری های درون خاندان اموی  
 ب -نقش نارضایتی ایرانیان به دلیل عربگرائی اموی
 ج -عقاید شیعه به عنوان بدیل حکومت و شعار دو پهلوی عباسیان و ابهام در ذهن مردم از معنی «آل محمد(ص)»

تحولات ساختاری دولت عباسی

- ادامه شیوه حکومت اموی در تعیین خلیفه ،
 توارث کنار زدن شیعیان و در برخی مقاطع ایرانیان بحران مشروعیت را در دولت عباسی در پی داشت

خصوصیات دوره اول دولت عباسی
- دوره اول که نفوذ ایرانیان است ، عصر خلفای مقتدر عباسی است که از سفاح آغاز و با خلاقت مامون پایان می یابد .
- اوج تمدن اسلامی مربوط به این دوره است . وحدت سر زمینی کامل است .

نقش مهم وزارت ایرانیان
ریشه عربی خلفاء رقابت اعراب و ایرانیان نقش افراطیون ایرانی که خواهان سلطه کامل ایرانی بودند در پایان گرفتن نفوذ ایرانی نقش داشت .

دوره دوم نفوذ ترکان
نفوذ ترکان دو مرحله را در پی داشت .
الف ) سیطره ترکان با حفظ ساختار خلافت با حذف رقبای ایرانی و عرب
ب) سیطره ترکان و سقوط هیبت خلافت .

دوره سوم : دوره نفوذ آل بویه
- در حالت نفوذ ترکان ، اندیشه یک حکومت ایرانی قوی در بسیاری از اقوام ایرانی رواج یافت

برای اولین بار در این دوره سنت «خلیفه – سلطان» باب شد .
 مقام امیر الامرایی با پادشاه آل بویه نفر دوم امپراطوری اسلامی بود .
- چرا آل بویه شیعی و ایرانی خلیفه سنی و عرب را ساقط نکردند ؟

فرضیه اول : قداست خلیفه به عنوان یک نهاد دینی در ذهن مردم که با نیروی نظامی قابل تغییر نبود .
دوم : احتمال واکنش اهل سنت

- اقدامات مذهبی آل بویه
1 -  برقراری عزاداری ماه محرم در سال 325 هجری
2 -  برقراری جشن عید غدیر
3 -  برقراری ذکر «اشهد ان علیا ولی الله» در اذان و اقامه

دوره چهارم : عصر تسلط سلجوقیان
ساخت دولت عباسی در این دوره
-حضور مجدد ترکها در ساختار قدرت
ب) پر رنگ بودن عنصر نظامی گری
ج ) سنی مذهب بودن سلجوقیان و حمایت از خلیفه سنی

دوره پنجم : بازگشت قدرت به عباسیان به مدت 66 سال تا حمله مغلول به بغداد

- در عصر عباسی جریانهای فقهی در غالب مذاهب چهار گانه اهل سنت پا به عرصه وجود گذاشت .
- تشکیلات و نهادهای سیاسی دولت عباسی
الف - نهاد خلافت و ادارات وابسته به آن
ب - نهاد وزارت و گروه مشاوران

ج ) نهاد قضاوت و زیر مجموعه ها -  مجلس مظالم ، مجلس الحسبه
د) نهاد ارتش =  جنبش و زیر مجموعه ها ، نیروهای هر منطقه بنام جند

حکومت های محلی در شرق خلافت عباسی

الف - طاهریان بین سالهای 206-259 در خراسان با مرکزیت نیشابور
ب- صفاریان بین سالهای 247 – 393 به مرکزیت زرنج(بابل)
ج-علویان طبرستان بین سالهای 250 – 316 به مرکزیت گرگان و امل
د- سامانیان بین سالهای 279 – 389 خراسان به مرکزیت بخارا )

- حکومت های محلی در غرب خلافت عباسی
-طولو نیان ، رخشدیان ، فاطمیون امویان در آندلس( در اسپانیا ، مصر ، شمال آفریقا  
رابطه دولت عباسی با حکومت های محلی به دو صورت امارت استکفاو امارت استیلا بود .

پایان

روح الله پورطالب

Panshushism@gmail.com

www.panshushism.blogfa.com