دولت چیست ؟          
- موضوع اصلی علم سیاست است
 با نگاهی ترکیبی از افراد ونهادها دولت را چنین تعریف کرده اند:

- دولت مجموعه ای از افراد ونهادها است که قوانین فائقه در یک جامعه را وضع وبا پشتوانه قدرت برتری که در اختیار دارد آنرا اجرا میکند

معانی مختلف واژه دولت state    
دولت به معنی عام: مجموعه ای از افراد ساکن دائم یک سرزمین که به صورت عادت یا اجبار از یک نظام سیاسی اطاعت میکنند ودارای چهار شاخصه حکومت، حاکمیت، جمعیت وسرزمین است.

دولت به معنی محدود : به معنی حاکمان در برابر حکومت شوندگان است .دولت در این
معنی مساوی حکومت است.

دولت به معنی اخص: مساوی قوه مجریه وهیات وزیران government    

معنی دولت در این درس معنی سوم ومعنی اول نیست زیرا معنی سوم(مجریه ) حاصل تحولات تاریخ معاصر است ومعنی اول آنچنان وسیع است که در این درس نمیگنجد.
- در این درس دولت به معنی حکومت وسلسله های حکومتی در نظر گرفته شده است.

- دولت اسلامی چیست؟
دولت در جهان اسلام متفاوت است با دولت در
 اسلام.
 اولی : هر دولتی در پهنه جهان اسلام به هر شکل و عقیده به ظهور رسید
 دومی: دولت برخاسته از اسلام است و بین واقعیت خارجی ان ونوع آرمانی آن فاصله نیست.

اگر دولت را به معنای اسلامی در نظر بگیریم به جز دولت پیامبر (ص) وامام علی (ع) نمیتواند در قالب این بحث بیاید .

دولت حق و دولت محق:
- دولت حق ، دولت آرمانی اسلام است و حقیقت است.
- دولت محق ، دولتی است که مابه ازای خارجی دارد وواقعیت است

گاهی این دو منطبق بر هم میشوند مثل دولت پیامبر
دولت خلافت:
- از نظربرادران اهل سنت تا پایان دوره خلفای راشدین دولت حق و دولت محق یکی بود .
-اهل سنت دولت ناب خود را از امر واقع گرفته اند.

دولت امامت
شیعیان دولت آرمانی خود را از متون اسلامی ونه امر واقع گرفته اند .
-اصل امامت
- مذهب شیعه در کنار اصل «عدل » شرایط ایده آل برای حکومت قائلند و به جز حکومت امام علی (ع) همیشه اپوزیسیون حکومت ها بوده اند.

در شیعه شکاف دولت حق ودولت محق گاهی کم شده است .

- اجزاءسه گانه دولت :
ملت وجمعیت وهمبستگی بین آنها عنصر اول تشکیل دهنده دولت است .

در ذیل جمعیت- گروه اهل شمشیر واهل قلم در دولتهای گذشته قابل شناسایی است که هریک عنصر
 تحول بوده اند .

الف : خاندان حاکم در راس گروه اهل شمشیر بودند.
ب: اهل قلم شامل دیوانسالاران که موجبات نوعی تداوم را فراهم میکردند .

ج :علما و طبقات مذهبی در سطح دیگری اهل قلم محسوب میشدندوعامل تداوم بودند با رفتن سلسله ها تغییر نمیکردند .به دلیل دانش آنها و اداره امور قضایی حاکمان به آنها نیاز داشتند .

د: اهل معامله تجارت وصناعت که شامل پیشه وران ثروتمند میشدند. این طبقه در کنار اهل مزرعه به عنوان طبقه چهارم رابطه نزدیک با وقایع سیاسی داشتند .

سرزمین
حکومت کنندگان و حکومت شوندگان نیاز به سرزمین و فضای جغرافیائی دارند که حدود و ثغوری معین دارد .
 چهار نوع قلمرو سیاسی در تاریخ دولت های اسلامی قابل بررسی است

1 -  قلمرو قبیله ای
بنا به نظریه ژنتیک ، دولت ها محصول گسترش طبیعی خانواده ها می باشند اعضای قبیله یک جا نشین یا کوچ رو دارای قلمرو مشترک هستند و دارای حس مشترک ناشی از جد مشترک می باشند
- تشابهات دینی و زبانی در قلمرو قبیله ای

2 -  قلمرو دولت های مستقل :
- مرزهای قبیله ای دقت زیادی ندارد ، اما دولت مستقل دارای قلمرو با مرز معلوم است .
 دولت از قبیله بزرگتر و از امپراطوری کوچکتر است .

3 -  قلمروهای امپراطوری
گستردگی قلمرو در امپراطوری عامل تفاوت با دولت های مستقل است .

4-  قلمروهای مستعمراتی پیدایش این قلمرو ها پس از انقلاب صنعتی است .
 -رقابت بر سر مستعمرات.1500- 1950
 

علت فرو پاشی قلمروهای مستعمراتی:

 1-  نداشتن توجیه اقتصادی نگه داری آنها
2 -  ایده استقلال طلبی در سالهای 1970 -1960

حکومت کنندگان و الگوی سکه نصب و خطبه: 1-از راه شناسائی سکه ها می توان به گروه  حکومت گر پی برد . 
ا ز نوشتار سکه می توان به ابعاد مذهبی ، سیاسی ، و اقتصادی حکومت های گذشته پی برد .

- سکه شناسی با علم سیاست و اندیشه سیاسی ارتباط دارد .
- انواع پوشش ، آرایش مو و ... معرف بسیاری از زوایای تمدن های گذشته است . 

-رابطه مستقیمی بین تغییرات سکه ها و عقاید مذهبی وجود دارد .
- کشف هر سکه ممکن است نظریه ای را ثابت یا باطل کند.
- حتی روحیات و اخلاق سلاطین از نوشته های سکه معلوم است .

مثال : ساده زیستی کریم خان زند از نقش سکه او «یاکریم» معلوم است .
 -ضرب سکه از طرف دولت های محلی نشانگر عدم اطاعت از دولت مرکزی
-جنس سکه ها نشان دهنده میزان قدرت اقتصادی ...

-سکه ها نشان گر عقاید و ارز شهای حاکم بر ذهن حکومت گران نیز می باشد
-یکی از حقوق خلیفه ضرب سکه بود

لقب شناسی و حق لقب یکی دیگر از راههای بررسی تحول دولت است .
خلفاء راشدین به عنوان خلیفه رسول الله شناخته می شدند  .

عباسیان خود را خلیفه الله خواندند و در دوره دوم خلافت عباسیان به دیگران نیز لقب می دادند
حق خطبه ، دعا برای خلیفه پس از نمار توسط والیان ولایات

درس دوم

- رهیافت ها و نظریه ها

 محور مباحث :واقعیات جهان اسلام است و رهیافت مناسب با آن رهیافت جامعه شناختی سیاسی است

برای شناخت بهتر دولت های گذشته در سرزمین های اسلامی نظریه های ابن خلدون ، پاره تو ، ماکس وبر ، مونتسکیو ، مارکس و ... نظرات مناسبی در این زمینه است .

نظریه شیوه تولید آسیائی
- بسیاری از اندیشمندان مانند هرودت ، ارسطو ، ماکیاول ، بیکن ، مونتسکیو ، هیوم ، آدام اسمیت ، هگل ، مارکس ، وبر ، بر ویژگی خاص نظام های شرقی تاکید کرده اند .

- منتسکیو مهمترین شاخصه نظام های شرقی را  استبداد ذاتی و استبداد مطلقه می داند .
هگل وجه استبداد شرقی را در نبود حقوق فردی و صنفی در برابر دولت می داند .

مارکس پس از مطالعه در مورد نظام های شرقی می گوید مشخصات نظام های شرقی را کمبود آب ضرورت نظارت مرکزی بر آبرسانی و تکوین بورکراسی دولتی گسترده شالوده نظام آسیائی و دولت دیوانسالار آن است .

شاخص های این نظریه :
 1-  شیوه تولید خاص (آسیائی)
مارکس مراحل چند گانه و جبری را برای جوامع در نظر می گرفت 

1 -  تمدن های اولیه
2 -  شویه تولید اشتراکی
3 – برده داری
4 -  فئو دالیسم
5 -  سرمایه داری
اما معتقد بود که در جوامع آسیائی این نظریه فاقد وجاهت است .

منظور از شیوه آسیائی همه مناطق جهان به جز اروپا و ژاپن است .

 2 -  تاثیر آب و هوا بر شیوه تولید و در نتیجه بر نوع نظام سیاسی

- سازمان کشاورزی جوامع آسیائی مبتنی بر سیستم توزیع آب مصنوعی بود .
- سازمان کشاورزی جوامع اروپائی مبتنی بر سیستم توزیع آب طبیعی بود .

- سیستم آبیاری مصنوعی نیاز به کار جمعی و سازمان یافته دارد که از عهده یک خانواده و قبیله بیرون است و نیاز به یک حکومت متمر کز و قوی دارد

3 -  دیوان سالاری گسترده و دولت نیرومند 
برای سازماندهی تعداد زیاد افرادی که باید در این سیستم کار می کردند .
 - چین ، ایران قبل و بعد از اسلام. دولت های استبدادی شرقی با دیوان سالاری غول آسای خود همه چیز را زیر نظر داشت .

4 - ضعف مالکیت خصوصی
برای ادراه سرزمین های وسیع و آبرسانی نگه داری سد ها و کانالها دولت می بایست مالکیت کلی  را در اختیار داشته باشد .

- در اروپا زمین های کشاورزی به صورت یکجا به پسر بزرگتر به ارث می رسید و اراضی خرد نمی شد اما در شرق زمین ها پس از چند نسل خرد می شد و به عنوان یک پایگاه در برابر قدرت دولت رشد نمی کرد.

دولت زمین ها را به نظامیان و درباریان می داد اما هر وقت می خواست پس می گرفت .

5 -  جوامع شرقی فاقد مبارزات طبقاتی است .
- تکامل جامعه محصول مبارزات طبقاتی است .

- تکامل جامعه محصول مبارزات طبقاتی است . در شرق چون طبقه رقیب دولت وجود نداشت جوامع ایستا است و تحولی جدی پس از قرن ها ایجاد نمی شود مگر ورود متغیری از بیرون که باعث صعود وسقوط فرهنگی می شد  .  

ارزیابی این نظریه :
  -  برخی مانند «آرون» معتقدند تاکید بیش از حد منتسکیو بر استبداد شرقی برای هشدار به دولت های غربی بوده است .

-  برخی معتقدند پا فشاری بر این نظریه برای توجیه استعمار غربی ها در کشورهای شرقی می باشد .

نظریه سیستم ها:
 برای تجزیه و تحلیل دولت در اسلام نگاهی به این نظریه مفید است .

طرح این نظریه در زیست شناسی :
 پارسونز آنرا در جامعه شناسی و دیوید استیون آنرا در سیاست مطرح کردند .

- شاکله این نظریه این است که امکان پژوهش در پدیده ای شکل گرفته از عناصر مختلف به عنوان یک کل واحد ممکن است .

نظام اجتماعی دارای زیر مجموعه های متعددی است . سیستم سیاسی هم ارزش ها ، نهاد ها و ساختار های خاصی دارد .

- سیستم سیاسی دارای همان ویژگیهائی است که سیستم های دیگر دارند .
سیستم سیاسی با محیط و دیگر نظام ها دارای ارتباط است و از آنها تاثیر می پذیرد و بر آنها تاثیر می گذارد

-سیستم سیاسی در محیط خارجی= نظام بین الملل ، حقوق بین الملل ، اقتصاد بین الملل ، و ...
-سیستم سیاسی در محیط داخلی = بوم شناختی فرهنگی ، دین ، اقتصادی ، حقوق و ....

- دین و دولت :
- دین به مانند یک سیستم گاه در محیط خارجی دولت است گاهی در محیط داخلی . بنابر این تاثیر گذاری متقابل دین و دولت بر هم همیشه وجود داشته است .

رابطه دین و سیاست رابطه جزء و کل است . گاهی دین زیر سیستم است «عثمانی»
- گاهی دین یک سیستم فرهنگی است و دولت زیر مجموعه آن است .

ورودیها و خروجی ها
- مطالبات درخواست ها و فشارهایی که محیط مطرح می کند «ورودی » و پاسخ هائی که نظام به آنها می دهد «خروجی » نام دارد .

- ورودی ها داری دو بخش در تقاضاها مطالبات ، و حمایت ها هستند ، هر دو ممکن است منشا داخلی و خارجی داشته باشند

خروجی نظام با برخورد مثبت یا منفی مردم مواجه می شود که فیدبک نام دارد و سیستم سیاسی را از نتایج تصمیماتش مطلع می کند و بر اساس آن تصمیم می گیرد .

- ساختار ها و کاردکردهای هر سیستم با تاثر از سنت های تاریخی و فرهنگی متفاوت است اما همه سیستمها کارکرد مشابهی دارند .

الف - اخذ تصمیم .
 ب - اجرای تصمیم .
ج-نظارت بر اجرای آن
سیستم سیاسی متناسب با این کارکردهای سه گانه ،  نهادها و سازمانهائی را شکل می دهد .
نهادهای تصمیم گیری : پارلمان ، رئیس دولت و ....
نهادهای اجرائی : وزارت خانه ها
نهادهای نظارتی : قوه قضائیه و ...

توان نظریه سیستمی در بررسی تحول دولت در اسلام بسیار بالاست .
 چون همه ساختارهای حکومتی را می تواند بررسی کند .
می توان از طریق معادله سیستم – محیط برای سازماندهی اطلاعات بهره گرفت .

با استفاده از این تئوری می توان بین اطلاعات غیر مرتبط ارتباط برقرار کرد و به مقایسه دولت های اسلامی پرداخت .

مطالعه موردی :  امپراطوری عثمانی در چهار چوب نظریه سیستم ها
 دورسون دولت عثمانی را به مشابه یک سیستم فرض کرده و سعی می کند روابط آن را به مشابه یک «کل» با زیر سیستم «دین» مقایسه کند

بررسی سیستم ها تئوکراسی و نیمه تئوکراسی و لائیک
تئوکراسی محض : دولت پیامبر ، دولت وابسته به دین 
نیمه تئوکراسی . دولت خلفای عباسی و عثمانی دین بر دولت تاثیر دارد .

منظور از سازمان های دینی نهاد هائی است که اجرای فعالیت های دینی را سامان می دادند .
با ورود نهادهائی به سبک غربی دین عقب نشینی می کند و دوره سوم یعنی نظام لائیک چهره نمایان می کند .

در این دوره سیستم از منابع حمایتی جدید محروم شد .
خرو جی ها در حفظ انسجام نظام ناکام شدند و سیستم در دریافت فیدبک ها محیط بیرونی کم توفیق بود و ورود های جدید از محیط خارجی موجب عدم تعادل سیستم می شد .

درس سوم

نظریه ماکس وبر و پاره تو

 - ماکس وبر متفکر آلمانی است بر خلاف مارکس که بر ساختارهای اقتصادی در تحول دولت تاکید می کرد وبر بر نقش فرهنگ و اندیشه تاکید می کند .

سه نوع نظام سیاسی «انتزاعی»
1-  اقتدار سنتی : در این نوع اقتدار رهبران بر اساس قواعد سنتی منصوب می شوند
این نوع اصلی چهار نوع فرعی دارد .

1 -  پیر سالاری یا شیخوخیت
                                      2 -  پدر سالاری
                                      3 -  پاتریمونیالسیم  
                                      4 – سلطانیسم

- نوع اول و دوم قدرت به مسن ترین فرد تعلق دارد و موروثی است و ستاد تشکیلاتی وجود ندارد

- نوع سوم پاتریمونیالسیم دارای ستاد اداری است و دستگاه اجرایی از اعضای خانواده به ماموران اداری منتقل می شود .

- تفاوت فئودالیسم و پاتریمونیالیسم در نحوه اعمال قدرت است .

در نظام های موروثی و پاتریمونیال ، قدرت شخصی است
-در فئودالیسم سلطه از طریق اشراف زمین دار و از طریق سرباز گیری از بین رعایا اعمال می شود ،

در پاتریمونیال سازمان اداری برای حوائج شخصی است
-  کسانیکه به پادشاه نزدیک ترند موقیعت و مناصب سیاسی مهمتری دارند .

-تفرقه اندازی توسط شاه برای استمرار حکومت خود .
-روز و قدرت فیزیکی اساس حاکمیت پاتر یمونیال است . و نیروهای نظامی ابزار شخصی حاکم می باشند

این نظام ها علاوه بر زور و و غلبه از مشروعیت مذهبی هم استفاده می کنند
- سرانجام با پیدایش ستاد اداری و شخصی رهبر سیادت سنتی به  پاتریمونیالیسم و در صورت قدرت فوق العاده به سلطانیسم تبدیل می شود .

2 -  اقتدار کاریزماتیک
-  ویژگیهای فردی که باعث می شود یک نفر از دیگران متمایز شود .
پیامبران ، و منجیان و .... از این دسته اند

و یژگیهای نظام کاریز ماتیک
1-  عقیده و به قداست فردی که دارای موقعیت دینی یا برجستگی های نظامی یا خصلت های فردی فوق طبیعی است

2 -  اطاعت نه به دلیل نسب یا قانون بلکه به دلیل ویژگیهای فردی است .
 3-  نظام های سنتی و قانونی ثبات بیشتری دارند ، اما نظام کاریز ماتیک قائم به شخص است

-ِوبِِِِر،از دو نوع کاریز مای الهی و سیاسی نام می برد .
توان این نظریه در تحلیل تحول دولت دراسلام بسیار بالا است

-در دوره قبل از اسلام نوعی مشروعیت سنتی وجود داشت
ساخت قدرت در این دوره شیخوخیت است .

تشکیل دولت پیامبر (ص) گذار از مشروعیت سنتی به دینی و ظهور کاریز مای الهی   
-رحلت پیامبر و بحران جانشینی کاریز مائی و تشکیل دو گروه شیعه و سنی

ایجاد مشروعیت جدید سنتی (حکومت عثمان)
-خلافت امام علی (ع) بازگشت کوتاه مدت ارزش ها
 شهادت امام ، پیروزی مشروعیت سنتی و آغاز حکومت معاویه

-نظام خلافت اموی با دید گاه مشروعیت سنتی وبر منطبق است
-نظام خلافت عباسی استمرار مشروعیت سنتی و تغییر از پاتریمونیالیسم به سلطانیسم

پس در شیخ سالاری دستگاه دیوانی وجود ندارد . اما در پاتریمونیالیسم وجود دارد اما با خصلت

 قبیله ای
 -در سلطانیسم دیوان سالاری گسترده است و منحصر به افراد قبیله هم نیست

– ازظهور اسلام تا حکومت عباسیان دو جریان در حال مبارزه اند

1-جریانی که مشروعیت را از سنت می گیرد قائل به عصمت امت به جای امام است.
 (منظور از عصمت این است که سنی ها معتقدند اجتماع امت به خطا نمی رود )

2-جریانی که مشروعیت را از دین می گیردو قائل به عصمت امام است .
«نظریه ویلفردو پارتو»
جامعه شناسی ایتالیائی و مبدع نظریه نخبگان
- صورت بندی نظریه  نخبگان

تعریف نخبگان:
1-کسیکه در مسائل زندگی در هر حوزه فعالیت موفق است و نمره عالی دارد

2-بهترین هر قشر بدون در نظر گرفتن معیارهای فلسفی و اخلاقی
 3-نخبگان نه بر مبنای هنجار دینی و اخلاقی یا فلسفی بلکه بر مبنای هنجار جامعه شناختی شناسائی می شوند .

4-نخبگان کسانی اند که قدرت را دست دارند آنها اقلیت و غیر نخبگان اکثریت می باشند .

  تفکیک نخبه و غیر نخبه
 1- تقسیم نخبگان بر اساس وجه تمایزی که پاره تو بین رتبه های برتر و پائین تر می بیند  .
2-جامعه به دو دسته نخبه و توده تقسیم می شود.
3-  در علم سیاست ،بیشتر، نخبگان سیاسی و حکومتی مطرح می باشند .

با این دیدگاه:
الف : قشر پائین جامعه، طبقه غیر حاکم
 ب : قشر بالای جامعه ، طبقه حاکم که خود به دو دسته نخبگان حکومتی و نخبگان غیر حکومتی تقسیم می شوند .

4 -  نخبگان حکومتی نیز دو دسته اند

1-  نخبگان حاکم
                             2- نخبگان حکومتی غیر حاکم 

-  غیر نخبگان و توده مردم
از نظر پاره تو انقلاب ها و تحولات اجتماعی فقط جابجائی نخبگان است و مردم سپاهیان بی نام و نشان در اختیار آنان می باشند .

5 -  گردش نخبگان
الف : دست بدست شدن حکومت بین نخبگان حکومتی حاکم و نخبگان سیاسی منتظر
ب :  گردش قدرت بین نخبگان سیاسی و غیر نخبگان .    ظهور گروه نخبه جدید  

- توان این نظریه در تحلیل تحول دولت در اسلام منازعات سیاسی تاریخ معمولا بین مردم و حاکمان نبوده بلکه افرادی نخبه رهبری را بدست گرفتند و علیه حکومت مستقر قیام کرده اند و مردم را همراه خود نموده اند

از این زاویه نظر پاره تو با تحول دولت در ایران و اسلام منطبق است
5-نظریه نخبگان، نزاع سیاسی را مانند مارکس بین طبقات نمی داند بلکه میگوید منازعه بین صاحبان قدرت است .

درس چهارم

نظرات ابن خلدون

نظرات ابن خلدون دولت را به انسان تشبیه می کند که سیری را ازکودکی تا مرگ طی می کند

ابن خلدون عمر دولت ها را سه پشت می داند که هر پشت 40 سال است واغلب سن هر دولت حدود 120 سال است .
 مگر اینکه مدعی وجود نداشته باشد .
- او نسلهای یک دولت را به نسل بنیان گذار ، نسل مباشر ، نسل مقلد و نسل منهدم تقسیم می کند

- نسل اول ، بنیانگذار:
از پَِستی به ریاست می رسند . به کار خود آگاه اند و عصبیت در بین آنها پایدار است

نسل دوم : فرزندان نسل بنیانگذاراند موجبات ماندگاری رژیم رااز پدران می شنوند و ادامه می دهند .
شاخص دیگراین نسل، این است که با ناز و نعمت بزرگ شده اند
-  جنگ قدرت بین خاندان حاکم و نهایتا حاکمیت یک نفر

نسل سوم : تقلید و پیروی از نسل های پیشین ، بنابراین کوتاهی بیشتری نسبت به نسل دوم دارد . گسترش ناز و نعمت به نسبت زیاد باعث فراموشی منشاء خانوادگی می شود .
- ضعف عصبیت شاخص مهم این دوره است .

- حاکمان در این دوره خود را از ایل و تبار و قبیله خود بر تر می دانند و مردمان را تحقیر می کنند و مردم دلزده شده ، آماده پذیرش یک عصبیت جدید می شوند .

- به نظر ابن خلدون این نظریه بر سیر تحول حکومت های قبایل و سلسله های پادشاهی منطبق است

- خلقیات حکومت کنندگان در مراحل مختلف
مرحله اول : دوران پیروزی که عصبیت عامل پیروزی است خود کامگی و یکه تازی وجود ندارد

مرحله دوم : دوران خود کامگی و تضعیف عصبیت عشیره خود که آنها را رقیب می داند زیرا آنها در بدست آوردن قدرت خود را سهیم می دانند در واقع دشمنان حاکم رفیقان دیروز اند
 « انقلاب فرزندان خود را می خورد»

مرحله سوم : دوران آسایش و آرامش زمامدار است فراغت از کسب  قدرت و سرکوب رقبای
داخلی ساختن کاخهای زیبا و بارگاههای متعدد و تقویت نیروهای نظامی

مرحله چهارم : دوران خرسندی و مسالمت جوئی . تلاش برای حفظ وضع موجود و تقلید از آداب و رسوم پیشین

مرحله پنجم : دوران اسراف و تبذیر ، بذل و بخشش های نابجا به خواص واگذاری امور به افراد نالایق و طرد افراد شایسته ، سرانجام این مرحله دوران فرسودگی و پیری دولت .
تحقق چنین روندی مشروط به از بین رفتن عصبیت است .

اگر دولت ها زوال خود را بدست خود فراهم نکنند می توانند از سقوط خود جلوگیری کنند . 

-مفهوم عصبیت
 ابن خلدون 732- 828ق در رهگذار خلافت عباسی و حمله مغول می زیست.
-مطالعات عمیق در مورد دولت های وقت و گذشته داشت .

ویژگیهای قبیله مانند همبستگی و نقش آن در کسب قدرت فداکاری در راه ارزشهای قبیله ای توجه او را جلب کرده بود .
او از معدودکسانی است که شیوه استقرائی تجربی را در جهان اسلام بکار گرفت .

- ویژگیهای قبایل ذهن او را معطوف به عصبیت نمود
- ابن خلدون طبع انسانی را به دولت تعمیم می دهد و به نظریه ارگانیکی دولت می رسد .
- او معتقد است عصبیت از سه طریق حاصل می شود.

الف : خویشاوندی مبنای عصبیت است که انسانها را به افراد نزدیک خود حساس می کند اما شرط لازم است و شرط کافی نیست .

ب: غیر خویشاوندی که از دو طریق هم یپمانی و هم سوگندی رخ می دهد .
حس غرور مشترک در پیروزی و حس دفاع مشترک هنگام خطرات بین افراد همپیمان مشاهده می شود. (برمکیان ) 

گاهی نیز عصبیت از راه تربیت در یک خاندان صاحب عصبیت است . (غلامان ترک)
-   گاهی نیز عصبیت از راه تربیت در یک خاندان صاحب عصبیت است . (غلامان ترک)

-ابتدا در برابر عصبیت مدعی مقاومت مردم نیز وجود دارد .
-عصبیت عامل ماندگاری دولت است . زیرا گذر زمان آمدن نسل های جدید به زیان حکومت گران است . ( با گذشت زمان عصبیت ضعیف میشود)

-عصبیت عامل تحول دولت ها است . در واقع جنگ عصبیت ها تداوم دارد و باعث تحول دولت ها می شود .